Wstęp
Otyłość to choroba przewlekła, która powstaje w wyniku dodatniego bilansu energetycznego, wynikającego z przewagi energii pobranej z pokarmu nad energią wydatkowaną. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznaje otyłość za schorzenie cywilizacyjne XXI wieku. Częstość występowania nadmiernej masy ciała wzrasta z roku na rok, a jak prognozują eksperci z World Obesity Federation do 2035 roku ponad połowa światowej populacji może mieć nadwagę lub otyłość.
Otyłość a ryzyko rozwoju nowotworów
Nadmierna masa ciała może odpowiadać nawet za 40% przypadków nowotworów złośliwych. Zaliczamy do nich:
- rak przełyku,
- rak piersi,
- rak prostaty,
- rak trzustki,
- rak jelita grubego,
- rak trzonu macicy,
- rak jajnika,
- rak pęcherzyka żółciowego,
- rak nerki,
- rak wątroby,
- raka żołądka,
- raki narządów głowy i szyi.
Mechanizm wpływu otyłości na ryzyko rozwoju choroby nowotworowej jest bardzo złożony i nie do końca poznany. Związany jest przede wszystkim z nadmierną ilością tkanki tłuszczowej w organizmie oraz zaburzeniami metabolizmu.
Dieta a rak
Według Amerykańskiego Instytutu do Badań nad Rakiem (AICR) nieprawidłowy sposób żywienia odpowiedzialny jest za ponad 30% przypadków zachorowań na nowotwory złośliwe.
Zidentyfikowano wiele produktów spożywczych, które zwiększają ryzyko zachorowania na poszczególne nowotwory (tzw. czynniki onkogenne). W przypadku nowotworów głowy i szyi jest to przede wszystkim alkohol i zbyt niskie spożycie warzyw i owoców, nowotworów żołądka sól, nowotworów wątroby mikotoksyny oraz alkohol, a nowotworów płuc połączenie palenia tytoniu z suplementacją beta-karotenem. W przypadku raka jelita grubego czynników onkogennych jest więcej i zaliczamy do nich: czerwone przetworzone mięso, nasycone kwasy tłuszczowe, niedobór błonnika pokarmowego w diecie, akryloamid i nitrozoaminy obecne w żywności, a także spożycie alkoholu. Z kolei w przypadku nowotworów piersi i prostaty wpływ na wzrost ryzyka zachorowania ma czerwone przetworzone mięso, alkohol, nadmiar węglowodanów prostych w diecie oraz izomery trans kwasów tłuszczowych.
Szczególnie niebezpieczny wydaje się być alkohol, którego spożycie wpływa na ryzyko rozwoju wielu rodzajów nowotworów. Obecnie uważa się, że nie ma bezpiecznej dawki alkoholu, a wszelkie zalecenia dotyczą całkowitego zaprzestania jego spożycia. Ponadto łączenie alkoholu z paleniem tytoniu zwiększa ryzyko zachorowania na niektóre nowotwory nawet o 100%.
Ogólne zalecenia żywieniowe w profilaktyce nowotworów
Profilaktyka zachorowania na nowotwory obejmuje nie tylko unikanie żywieniowych czynników ryzyka, ale także zapobieganie otyłości.
Według AICR oraz WCRF (World Cancer Research Fund) w przypadku profilaktyki nowotworów znaczenie ma przestrzeganie kilku ogólnych zaleceń, do których należą: codzienne spożywanie różnokolorowych warzyw i owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych, które są źródłem błonnika pokarmowego i antyoksydantów, ograniczenie spożycia mięsa czerwonego i jego form wysoko przetworzonych, zamiana części porcji spożywanego mięsa na ryby i nasiona roślin strączkowych, ograniczenie spożycia tłuszczu zwierzęcego, ograniczenie soli, picia alkoholu oraz spożycia słodyczy, cukru, słodkich napojów, a także żywności typu fast food.
Jedną z diet szczególnie zalecanych w profilaktyce choroby nowotworowej jest dieta śródziemnomorska, a dodatkowo jak podają autorzy badania z 2023 roku zastąpienie żywności przetworzonej i bardzo przetworzonej oraz napojów taką samą ilością minimalnie przetworzonej żywności może zmniejszyć ryzyko zachorowania na różne rodzaje nowotworów.
Aktywność fizyczna
W utrzymaniu zdrowia ogromne znaczenie ma również włączenie regularnej aktywności fizycznej, która jest niezbędnym elementem pierwotnej i wtórnej profilaktyki nowotworów, a także jest ważnym elementem zachowania prawidłowej masy ciała. Dane literaturowe potwierdzają że aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwory takie, jak rak piersi, rak jelita grubego, rak endometrium, rak prostaty, a także może zmniejszać ryzyko zachorowania na nowotwory wątroby oraz przełyku. Aktywność fizyczna poprawia również w istotny sposób jakość życia. Dotyczy to zarówno aktywności zaplanowanej w formie regularnego treningu jak i spontanicznej (np. chodzenie po schodach, taniec, sprzątanie, prace w ogrodzie) niezwiązanej z treningiem (NEAT- non-exercise activity thermogenesis).
Osobom dorosłym zaleca się minimum 150 minut aktywności tygodniowo, a dla lepszej ochrony przeciwnowotworowej nawet 45-60 minut dziennie.
Otyłość u chorych na nowotwory
Okazuje się, że otyłość nie tylko zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy ale wpływa również na losy chorego z aktywną chorobą onkologiczną. Jak wynika z licznych badań otyłość u pacjentów onkologicznych zwiększa ryzyko podania nieadekwatnej do potrzeb dawki leków, zwiększa ryzyko powikłań oraz ryzyko zgonu. Z kolei utrzymująca się po zakończonym leczeniu onkologicznym nadmierna masa ciała związana jest z krótszym czasem przeżycia oraz krótszym czasem do progresji choroby.
W związku z powyższym głównym celem redukcji masy ciała u pacjentów z rozpoznaną chorobą nowotworową jest zmniejszenie ryzyka nawrotu raka. Istnieją też inne korzyści wynikające z utraty masy ciała takie jak: poprawa jakości życia, zmniejszenie potencjału zapalnego w organizmie, poprawa gospodarki węglowodanowej i lipidowej czy regulacja zaparć.
Redukcja masy ciała zalecana jest szczególnie w przypadku nowotworów, których czynnikiem ryzyka zachorowania jest nadwaga i otyłość.
Pacjentom onkologicznym redukcję masy ciała zaleca się na podstawie zasad zdrowego żywienia z elementami profilaktyki przeciwnowotworowej. Nie zaleca się diet restrykcyjnych i niekonwencjonalnych. Redukcja masy ciała musi być prowadzona pod nadzorem lekarza i dietetyka. Proces redukcji masy ciała u chorych onkologicznych nie powinien zaczynać się w trakcie agresywnej terapii onkologicznej. Najczęściej dietę redukcyjną pacjenci rozpoczynają po zakończonym leczeniu.
Elementy psychodietetyki w leczeniu otyłości i zmianie nawyków żywieniowych
Dokonanie zmian w sposobu żywienia nie jest łatwe, ponieważ wymaga zmiany nawyków, które były kształtowane przez wiele lat. Wiedza na temat tego, jak powinno się zdrowo odżywiać nie zawsze wystarcza, by wprowadzić zalecenia w życie. Zmiana nawyków żywieniowych jest szczególnie trudna, ponieważ odżywianie się jest regulowane nie tylko przez biologiczny mechanizm. Ogromną rolę przypisuje się czynnikom psychologicznym, które kształtują zachowania związane z żywieniem. Osoby, które chcą zmodyfikować nawyki żywieniowe bardzo często wymagają wsparcia w następujących kwestiach:
- motywacja do wprowadzania trwałych zmian w sposobie żywienia,
- nauka kontrolowania podjadania i „zajadania” stresu oraz emocji,
- zmiana przekonań towarzyszących odżywianiu,
- znalezienie czasu na zmianę nawyków żywieniowych.
Literatura
- https://www.aicr.org/resources/media-library/what-you-need-to-know-about-obesity-and-cancer/.
- Davoodi SH, Malek-Shahabi T, Malekshahi-Moghadam A, Shahbazi R, Esmaeili S. Obesity as an important risk factor for certain types of cancer. Iran J Cancer Prev. 2013 Fall;6(4):186-94.
- Neuhouser ML, Aragaki AK, Prentice RL, et al. Overweight, obesity, and postmenopausal invasive breast cancer risk: a secondary analysis of the Women’s Health Initiative randomized clinical trials. JAMA Oncol., 2015; 1(5): 611-621
- World Cancer Research Found International. Continous Update Project: Cancer Prevention and Survival Summary of Global Evidence on Diet, Weight, Physical Activity & What Increases or Decreases Your Risk of Cancer, 2016.
- Spence RR, X Sandler CX, Newton RU, et al. Physical Activity and Exercise Guidelines for People With Cancer: Why Are They Needed, Who Should Use Them, and When? Semin Oncol Nurs. 2020; 36(5):151075. doi: 10.1016/j.soncn.2020.151075.
- Otyłość u chorego z nowotworem złośliwym. Kapała A., i wsp. w Otyłość i jej powikłania. Praktyczne zalecenia diagnostyczne i terapeutyczne. Red. Ostrowska L, Bogdański P., Mamcarz A. PZWL, Warszawa 2021.
- Surwiłło-Snarska A., Jodkiewicz M.: Otyłośc u chorego z nowotworem. Współczesna Dietetyka, 2023.
Agnieszka Surwiłło-Snarska
Dział Żywienia Klinicznego