E-papierosy w ostatnich latach zyskały popularność jako rzekomo mniej szkodliwa alternatywa dla tradycyjnych papierosów. Jednak coraz więcej badań wskazuje, że ich używanie niesie ze sobą poważne zagrożenia dla zdrowia, zwłaszcza wśród młodzieży. Według danych Głównego Inspektoratu Sanitarnego, w 2021 roku 28% polskich nastolatków w wieku 15-19 lat paliło e-papierosy. Natomiast dane Global Youth Tobacco Survey (GYTS) z 2022 roku mówią, że wśród polskiej młodzieży w wieku 13-15 aż 16,5% było użytkownikiem e-papierosów lub produktów do wapowania.
W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej ryzykom zdrowotnym związanym z e-papierosami, a także sposobom pomocnym w rzucaniu palenia.
Z czego składa się e-papieros?
Podstawowymi składnikami płynów do e-papierosów są glikol propylenowy, gliceryna, nikotyna oraz dodatki smakowo-zapachowe. Skład i stężenie tych składników mogą się znacząco różnić między produktami, co utrudnia ocenę ich bezpieczeństwa. Badania wykazały, że niektóre z nich zawierają substancje toksyczne, takie jak nitrozoaminy oraz metale ciężkie: ołów czy nikiel, te mogą przyczyniać się do rozwoju nowotworów, zwłaszcza nowotworu płuca.
Składnikiem niektórych wkładów do e-papierosów może być również diacetyl. Wdychanie go, u osób regularnie palących e-papierosy, zwiększa ryzyko wystąpienia popcornowych płuc. Popcornowe płuca to stan zapalny i zwłóknienie drobnych dróg oddechowych, utrudniające przepływ powietrza, co objawia się dusznościami, kaszlem i może prowadzić do niewydolności oddechowej. Nazwa “popcornowe” odnosi się do charakterystycznego wyglądu zmian w płucach.
Coraz częściej osoby palące jednorazowe e-papierosy zgłaszają się do lekarza z krwawieniem do pęcherzyków płucnych. Innym powikłaniem, do jakiego może dojść na skutek palenia jednorazowych e-papierosów, jest tzw. EVALI (e-cigarette or vaping product use-associated lung injury) czyli zespół ostrego uszkodzenia płuc w przebiegu inhalacji substancjami zawartymi w e-papierosach. Objawy EVALI obejmują kaszel, duszność, bóle w klatce piersiowej, wymioty i gorączkę. Rozpoznanie tej choroby może być trudne ze względu na podobieństwo objawów do innych schorzeń układu oddechowego.
Według badań Światowej Federacji Serca z 2021 roku, palenie e-papierosów może zwiększać ryzyko wystąpienia chorób układu sercowo-naczyniowego, prowadząc do trwałego podwyższenia tętna, ciśnienia tętniczego oraz stanu zapalnego i uszkodzenia naczyń krwionośnych. Dodatkowo nikotyna zawarta w e-papierosach silnie uzależnia, może też negatywnie wpływać na rozwijający się mózg nastolatków, prowadząc do zaburzeń koncentracji i gorszych wyników w nauce.
Naukowcy z University of North Carolina wykryli zmiany w aktywności genów wpływających na funkcjonowanie układu oddechowego u użytkowników e-papierosów. Wśród młodych palaczy e-papierosów zdecydowanie wzrasta ryzyko astmy.
Jak zatem poradzić sobie z tym nałogiem? Najlepszym sposobem jest połączenie terapii z farmakoterapią.
Metoda “na raz”
Całkowite zaprzestanie używania e-papierosów od ustalonej daty. Wymaga to silnej motywacji i determinacji. Pomocnym tu może być wsparcie bliskich osób lub osób, które już pozbyły się nałogu.
Stopniowe zmniejszanie dawki nikotyny
Stopniowe zmniejszanie stężenia nikotyny w płynie do e-papierosów, aż do całkowitego zaprzestania używania. Pozwala to na łagodniejsze przejście i zmniejszenie objawów odstawiennych, takich jak zwiększone napięcie, stres, rozdrażnienie czy stany depresyjne.
Nikotynowa terapia zastępcza (NTZ)
Produkty dostępne w aptece bez recepty, mowa tu o plastrach, gumach, pastylkach, spray’u z czystą nikotyną w celu złagodzenia objawów odstawiennych. NTZ jest skuteczniejsza niż samodzielne rzucanie palenia. Warto dodać, że czysta nikotyna nie jest substancją chorobotwórczą, lecz silnie uzależniającą. Stopniowe zmniejszanie dawek pomaga długofalowo wyjść z nałogu.
Leki wspomagające
Bez recepty – produkty na cytyzynie, która jest efektywnym, tanim i ogólnodostępnym lekiem pochodzenia roślinnego. Substancja ta znacząco zwiększa szanse na trwałe rzucenie nałogu palenia papierosów.
Na receptę (pod nadzorem lekarza) -np. bupropion, który może zmniejszyć pragnienie palenia i objawy odstawienne. Bupropion działa dwojako: po pierwsze zwiększa on ilość dopaminy, jednocześnie zmniejszając uczucie głodu nikotynowego, po drugie blokuje działanie nikotyny na receptory w mózgu i palenie nie daje już takiej przyjemności jak wcześniej.
Terapia behawioralna
Udział w programach terapii behawioralnej, poradnictwa lub grup wsparcia może zwiększyć motywację i dostarczyć strategii radzenia sobie z uzależnieniem.
Ważne jest, aby wybrać metodę odpowiednią dla siebie i wytrwale do niej się stosować. Połączenie kilku metod często daje najlepsze rezultaty. Rzucenie palenia e-papierosów wymaga cierpliwości i determinacji, ale przynosi liczne korzyści zdrowotne.
Przygotowanie się do rzucania palenia.
Pomocnym może być poinformowanie otoczenia o swoich planach wyjścia z nałogu, o potencjalnym gorszym samopoczuciu i rozdrażnieniu, które na szczęście nie trwa non stop, lecz po kilku tygodniach mija. Warto przyjrzeć się też swoim schematom plenia, jakie potrzeby e-papieros spełnia i zastanowić się nad tym, co tego e-papierosa może zastąpić.
W celu uzyskania wsparcia terapeutycznego, można skorzystać również z bezpłatnej infolinii Poradni Pomocy Palącym 801 108 108.
Choć e-papierosy mogły początkowo uchodzić za mniej szkodliwą alternatywę, coraz więcej dowodów naukowych wskazuje na ich negatywny wpływ na zdrowie, zwłaszcza wśród młodych osób. Konieczne są dalsze badania nad długoterminowymi skutkami wapowania oraz wprowadzenie odpowiednich regulacji prawnych, aby chronić zdrowie publiczne.
W ostatnich latach coraz więcej krajów wprowadza ograniczenia dotyczące e-papierosów, zwłaszcza jednorazowych i smakowych produktów, ze względu na obawy o zdrowie publiczne, szczególnie wśród dzieci I młodzieży. Takim krajem, który zapowiedział już zakaz sprzedaży e-papierosów jest np. Wielka Brytania. Myślę, że w ślad za nim pójdą kolejne kraje.
Joanna Puchalska
asystent w Zakładzie Epidemiologii i Prewencji Pierwotnej Nowotworów
Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie Państwowy Instytut Badawczy