Zrób C.O.Ś dla zdrowia

Zrób C.O.Ś. dla zdrowia. Znaczenie badań przesiewowych we wczesnym wykrywaniu nowotworów

Świadomość własnego stanu zdrowotnego to podstawowy warunek profilaktyki. Wiedzę o kondycji organizmu otrzymujemy dzięki regularnie wykonywaną badaniom. Jednak najczęściej sięgamy po nie dopiero wtedy, gdy stan zdrowia ulega pogorszeniu i potrzebna jest szybka interwencja. Tymczasem, badania powinny służyć ochronie zdrowia zanim dojdzie do poważnych skutków. Taka jest między innymi rola badań przesiewowych, o których wiedzę wciąż ma zbyt mała ilość Polaków. Dowiedz się, dlaczego warto korzystać z bezpłatnych badań, które mogą diagnozować nowotwory!

Badanie przesiewowe – określane również jako „skrining” – to rodzaj testu medycznego, którego zadaniem jest wykrycie choroby czy nieprawidłowości u pacjenta, który nie ma jeszcze żadnych zauważalnych objawów. Zdiagnozowanie choroby we wczesnym stadium daje duże szanse na skutecznie leczenie i uniknięcie dotkliwych skutków zdrowotnych. W zależności od rodzaju schorzenia badania przesiewowe mogą obejmować testy laboratoryjne, na przykład z krwi, badania obrazowe, takie jak ultrasonografia czy badania endoskopowe. Skrining może obejmować całą populację danego kraju jak również określone grupy wysokiego ryzyka.

Specyficznym rodzajem badań przesiewowych są te wykonywane w kierunku wykrycia raka. Obejmują ludzi zdrowych, jednak ze względu na wiek czy predyspozycje genetyczne obarczonych ryzykiem wystąpienia nowotworów. W Polsce działają trzy programy profilaktyczne w ramach których można bezpłatnie wykonać badania mogące na wczesnym etapie wykrywać nowotwory. Dwa z nich dedykowane są kobietom – Program profilaktyki raka piersi oraz Program profilaktyki raka szyjki macicy. Jeden dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn – to Program profilaktyki raka jelita grubego.

Słusznie można postawić pytanie – dlaczego takich programów nie ma więcej? Niestety, nie każdy nowotwór stanowi dobry obiekt dla skriningu. Aby program był naprawdę pożyteczny i spełniał swoją funkcję powinny być spełnione określone warunki. Po pierwsze, choroba musi występować często i być realnym zagrożeniem życia. Po drugie, powinna cechować się etapem, w którym nie występują jeszcze żadne objawy wskazujące na określone schorzenie. Innym ważnym warunkiem jest istnienie odpowiedniej metody, dzięki której stosunkowo prosto i skutecznie można wykryć nowotwór. Jeśli czułość testu nie jest odpowiednio wysoka – badanie może dawać fałszywe wyniki. Dlatego powinno dość jednoznacznie wskazywać na nowotwór. Innym niezbędnym warunkiem jest możliwość skutecznego leczenia nowotworu przy odpowiednio wczesnej diagnozie.

Dlatego też nowotwór jelita grubego, rak szyjki macicy i piersi mogą stać się obiektem badania przesiewowego. Zachorowalność i śmiertelność tych nowotworów jest wysoka. Jednocześnie istnieją odpowiednie testy pozwalające jednoznacznie wskazać na wystąpienie tych nowotworów – odpowiednio: kolonoskopia, cytologia i mammografia. A także wczesne wykrycie daje wielkie szanse na skuteczne leczenie i obniżenie śmiertelności tych nowotworów. Inne nowotwory, cechujące się nierzadko wyższą zachorowalnością i śmiertelnością – takie jak rak płuca, prostaty czy czerniak – nie spełniają powyższych warunków.

Skoro jednak mamy prosty sposób rozpoznania tak częstych nowotworów, to dlaczego tak mało osób z niego korzysta?

Czy wiemy, czemu służą badania przesiewowe?

Okazuje się, że nie tylko w niewielkim stopniu korzystamy z tych badań, lecz także niewiele o nich wiemy. Zgodnie z danymi raportu „Dlaczego się nie badamy? Profilaktyka nowotworowa Polek i Polaków” opublikowanego w 2022 i stworzonego z inicjatywy Stowarzyszenia Pomocy Chorym na Mięsaki i Czerniaki Sarcoma – wynika, że 64% badanych nie wykonuje żadnych badań profilaktycznych w kierunku nowotworów. 46% nie jest w stanie wymienić żadnego badania profilaktycznego służącego do rozpoznawania nowotworów. Co zaś tyczy się badań przesiewowych – to blisko 40% Polek i Polaków nie ma świadomości, że takie badania w ogóle w Polsce są dostępne.

W związku z czym zaskoczeniem z całą pewnością nie jest niewielka ilość osób zgłaszających się na badania. Z bezpłatnej kolonoskopii korzysta zaledwie 20% uprawnionych osób (dla porównania w Belgii jest to na przykład ok. 60%).

Jeśli chodzi o badania dedykowane kobietom, to z mammografii w 2023 r. korzystało niecałe 30% kobiet. Z kolei z cytologii zaledwie 11%! Dla porównania w 2016 roku w programie profilaktyki raka piersi skorzystało ponad 40% uprawnionych kobiet, natomiast z bezpłatnej cytologii prawie 10% więcej niż 2023 roku. To sprawia, że w skali populacyjnej skuteczność programów jest bardzo niska, a zachorowalność i umieralność z powodu tych nowotworów jest na wysokim poziomie – pomimo skutecznym narzędzi, jakimi są badania oraz dużymi możliwościami zapobiegania oraz leczenia.

Badania, które wykrywają nowotwory

Warto zatem przypomnieć, jakie są trzy podstawowe badania przesiewowe w Polsce i kto może z nich korzystać. Oraz jakie zalety ma każde z nich:

  1. Program profilaktyki raka piersi (mammografia) – w ramach programu można wykonać obrazowe badanie diagnostyczne, które służy do wczesnego rozpoznania zmian w tkance piersi, umożliwiającego skuteczne leczenie tego najczęstszego nowotworu pośród kobiet w Polsce. Od niedawna profilaktyczną mammografię w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia mogą wykonywać kobiety w przedziale wiekowym 45-74 lata. Co znaczy, że skierowane jest do młodszych i starszych pań. Bezpłatne badanie można wykonać raz na dwa lata. Zaletami mammografi są: niewielka inwazyjność, skuteczność w wykrywaniu wczesnych, niewielkich zmian, a także szeroka dostępność
  2. Program profilaktyki raka szyjki macicy (cytologia) – umożliwia wykonanie badania, którego celem jest wczesne wykrycie raka szyjki macicy. Cytologia to badanie przeprowadzane w gabinecie ginekologicznym, które polega na pobraniu próbki śluzu i komórek z nabłonka szyjki macicy, a następnie ich ocenie w ramach badań laboratoryjnych. Procedura ta pozwala na wykrywanie zmian przedrakowych, a następnie podjęcia działań, które pozwolą uniknąć nowotworu złośliwego. Do programu mogą przystąpić kobiety w wieku 25-64 lat. Badanie w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia można wykonać raz na trzy lata. Zalety tego badania to niewątpliwie jego niewielka inwazyjność i fakt, że może zostać wykonane podczas rutynowej kontroli u ginekologa. Ponadto, cytologia w prawie 100% daje wynik zgodny z rzeczywistością, który oczywiście wymaga następnie komentarza lekarza ginekologa.
  3. Program profilaktyki raka jelita grubego (kolonoskopia) – skierowany zarówno do kobiet, jak i mężczyzn. Oferuje badanie, które pozwala wykryć wczesne zmiany prowadzące do raka jelita grubego. Skierowany jest do osób pomiędzy 50 a 65 rokiem życia, które nie miały wykonywanego tego badania w przeciągu ostatnich 10 lat. Zgłaszać mogą się również osoby w przedziale wiekowym 40-49 lat w sytuacji, w której ich krewny pierwszego stopnia doświadczył nowotworu jelita grubego. Pomimo  pewnej uciążliwości samej procedury, zalety kolonoskopii są niepodważalne. To badanie, które nie tylko pozwala obejrzeć jelito grube od wewnątrz i stwierdzić ewentualne zmiany takie jak polipy, lecz także jeśli nie są zbyt wielkie od razu je usunąć, tak aby nie miały szans przekształcić się w nowotwór złośliwy. Wykonanie kolonoskopii w odpowiednim momencie w większości przypadków pozwala uniknąć nowotworu.

Sprawdź, gdzie w najbliższej okolicy możesz umówić się na badania w ramach powyższych programów profilaktycznych.

Zrób z tego nawyk!

Często wydaje nam się, że badania przesiewowe akurat nas nie dotyczą. Jesteśmy za młodzi albo zbyt zajęci, cieszymy się dobrym samopoczuciem albo bardziej troszczymy się o zdrowie naszych bliskich. I nigdy nie ma dobrego momentu, żeby odsunąć od siebie zagrożenie nowotworem. Zawsze są ważniejsze sprawy!

Tymczasem to jest to kluczowa sprawa dla zdrowia i życia. Jeśli uświadomisz sobie zagrożenie, jakim są nowotwory piersi, szyjki macicy i jelita grubego, a także korzyści wynikające z wyżej omówionych badań, uświadomisz sobie, że nie możesz sobie pozwolić na lekceważenie skriningu.

Co możesz zrobić, aby zacząć wykonywać badania przesiewowe regularnie?

  • Postaraj się zrobić z tego nawyk, wyznaczając momenty w ciągu roku, które poświęcisz na profilaktykę. Może to być określony miesiąc. Wpisz sobie do kalendarza albo ustaw przypomnienie w telefonie, aby o tym pamiętać. Zawsze zaznaczaj sobie, kiedy ostatnio wykonałaś takie badanie i kiedy powinnaś je powtórzyć;
  • Porozmawiaj z lekarzem pierwszego kontaktu o potrzebie badań przesiewowych. Zasięgnij jego rady, ustal które badania są dla ciebie szczególnie istotne, tak aby dostosować profilaktykę do własnych potrzeb.
  • Podziel się swoimi planami z bliskimi. Regularne badania nie dotyczą wyłącznie Ciebie. Z jednej strony to ważne, aby najbliższe osoby wspierały Cię w Twoim postanowieniu dbania o zdrowie. Z drugiej, twoja motywacja może stanowić zachętę dla innych, aby podjąć zdrowsze nawyki i zacząć wykonywać badania.